HISTORIE


tekst: Ella Weisbrod


Typisch Artes


‘Alle kunst is volkomen nutteloos,’ zou Oscar Wilde in een wat mindere bui hebben gezegd, waarna hij ongetwijfeld nog menig literair werk het licht deed zien. Relativeringsvermogen komt een mens van pas die zich actief en professioneel met kunst bezighoudt. Wie wil niet de hemel veroveren en voor eeuwig z’n naam in de sterren schrijven? Die passie moet er zijn –maar ook de wetenschap dat zulks nagenoeg onhaalbaar is. En dŠn, wie weet, springt door die wrijving soms een goddelijke vonk over.

Vooruit, terug naar de aarde. We zoomen in op Noord-Holland en met name op Bussum, het nijvere en wat arme takje van ’t Gooi. Geen plek die in de klassieke kunstgeschiedenis wereldfaam heeft veroverd, maar toch. Op het gebied van muziek werd Bussum lang geleden ‘het Mekka der muziekwereld’ genoemd. Weliswaar door de eigen burgemeester, maar allŠ, er moet toch een kern van waarheid in hebben gezeten. Ook literatoren verbonden hun naam aan Bussum, zoals mevrouw Bosboom-Toussaint, H.J. Schimmel, Meyer Sluyser, Herman Gorter en Frederik van Eeden. De dichter Willem Kloos wijdde een scheldgedicht aan Bussum, maar het feit dat hij juist hier werd behandeld voor zijn alcoholisme kan verklaren waarom hij zo gebeten was op dit dorp.

En de beeldende kunst? Behalve architect, schilder en tekenaar Jan Veth, die in zijn villa een centrum van creatief denken stichtte, komen we in de dertiger jaren ook de naam tegen van kunstschilder Is. Naarden, die in zijn huis aan de Meerweg een kunstcentrum oprichtte. Begin zestiger jaren is er sprake van een Vereniging van Beeldende Kunstenaars in Bussum. *

Schilder Ton de Kruijk was samen met anderen in de zeventiger jaren actief op zoek naar een leegstaand winkelpand, dat als galerie zou kunnen functioneren. Juist in die tijd riepen ook Bep Toscani en Anke Engelse op tot een kunstenaarsinitiatief. Samen vormden ze een werkgroep, die gestructureerd ging zoeken naar huisvesting en atelierruimte (altijd zeldzaam geweest in Bussum), terwijl er ook gewerkt werd aan de opzet van een kunstuitleen. De groep ging zich VBBK noemen: Vereniging van Bussumse Beeldende Kunstenaars en organiseerde een happening om de gemeente over te halen, een leegstaand gebouw aan de Nassaulaan aan hen te verhuren. Het pand heette De Vonk; het bood niet alleen ruimte voor tentoonstellingen maar er was ook plaats genoeg voor een aantal ateliers. Beeldend kunstenaar Gerard van Kerkhof: “We hebben De Vonk werkelijk moeten veroveren op de gemeente.” En die ging uiteindelijk akkoord – niet geheel uitsluitend uit liefde voor de kunst: het was gewoon praktisch, want de kunstenaars betaalden huur en knapten het pand eigenhandig op. En zo opende in december 1979 het kunstenaarscentrum De Vonk.

Het was ook de oude Kloos die kunst als volgt definieerde: ‘Kunst moet zijn de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie.’ En het is waar, kunstenaars zijn vrijwel altijd solisten. Pas wanneer het aankomt op het onder de publieke aandacht brengen van hun werk, slaan zij de handen in elkaar. De kunstenaars van De Vonk formuleerden in hun Handvat ter Discussie de doelstelling als volgt: ‘De gemeenschappelijke doelstelling is per definitie het individuele – d.m.v. het aantal andere leden heb je een veelvoud aan kontakten – met meerdere mensen kun je arbeidsintensieve projecten uitvoeren.’

Ze waren toen met een man of vijftig. Volgens Van Kerkhof allemaal bevlogen mensen, die iets te zeggen hadden. Kunstenaar Jorgos Chronis, al vroeg bij De Vonk betrokken, legt uit dat het gebouw aan de Nassaulaan vooral bedoeld was als een plek voor professionele kunstenaars om elkaar te ontmoeten. Meer dan een galerie moest De Vonk een platform voor vernieuwende kunst zijn, waar veel ruimte werd geschapen voor experimenten, ook op het gebied van muziek en video. En dat lukte. De vonk sloeg over naar het buitenland: er waren uitwisselingstentoonstellingen met Denemarken, BelgiŽ, Canada. Dichterbij huis kon het winkelend publiek in Bussum worden verrast door ‘een levend hoofd’ en op een ander moment door een luidruchtige manifestatie van een slagwerkduo. Er was een groot architectonisch project Ťn een expositie als onderdeel van een internationaal project dat het niveau van televisieprogramma’s moest opkrikken. Kortom, beweging, passie en ideeŽn in overvloed. Bussum bruist tot aan het begin van de jaren negentig.

Dan wordt Bussum opeens weer klein. Het gebouw waar De Vonk in huist staat op de nominatie om te worden afgebroken. Of misschien toch niet. Renovatie dan? Misschien wel. Misschien niet. De grond waarop het staat blijkt opeens buitengewoon veel waard. Renovatie is dan niet rendabel, want gesloopt zal er worden. De kunstenaars worden verwezen naar de fietsenkelder van de voormalige huishoudschool aan de Huizerweg. Te klein? ‘Dan maak je toch kleine kunst?’ Tekenend voor de beperkte visie op kunst van de ambtenarij? En zo dooft De Vonk, niet bestand tegen zoveel tegenwind. Overigens is het gebouw aan de Nassaulaan nog steeds niet gesloopt en een eigen trefpunt is de Bussumse kunstenaars sindsdien niet gegund geweest.

Kunstenares Josť van ’t Rood herinnert zich dat ze minstens ťťn expositie in De Vonk bezocht; ze woonde net in Bussum, toen het kunstenaarscentrum ter ziele ging. In haar archief heeft ze een brief van de gemeente Bussum gedateerd 18 april 1994, waarin een budget ter beschikking wordt gesteld voor een ‘atelier kijk route’ en kunstenaars worden uitgenodigd om over het plan te komen praten. Het idee is afkomstig van Thira de Rooy, die in haar woonplaats Baarn kennismaakte met zo’n route. En zo stellen 28 Bussumse kunstenaars hun ateliers voor het eerst open op 17 en 18 september 1994. Een half jaar later wordt een en ander geŽvalueerd. Men spreekt van een succes en elke twee jaar zullen de Open Atelier Routes zich herhalen. Artes wordt opgericht en zal tot 2003 bestuurd worden door de kunstenaars zelf.

In mei 1995 heeft Artes het eerste project georganiseerd: Bensdorp. In de voormalige chocoladefabriek wordt door 17 kunstenaars werk geŽxposeerd dat in allerlei afgeleide vormen te maken heeft met de fabriek, de plaats, cacao. In de villa van de Tindall Stichting wordt in 1997 een tentoonstelling gehouden van miniaturen. En in 1998 volgt de spectaculaire manifestatie Rondom Walden. Op en rond de plaats waar Frederik van Eeden honderd jaar eerder zijn ideŽle coŲperatie begon (letterlijk in een hutje op de hei) leggen Arteskunstenaars de verbinding naar het heden. Besloten Gedachten is de titel van de intieme tentoonstelling in de blokhut, maar Walden wordt in die periode ook herdacht in films, in lezingen, in wandelingen en concerten, en zelfs door middel van speciaal gebakken Waldenbrood.

Fort Werk IV is aan de beurt in 2002. Op het terrein vlak naast theater ’t Spant geven Arteskunstenaars vorm aan gedachten die te maken hebben met oorlog, vrede en geweld, die opgeroepen worden door de fortificatie uit 1869. In de meimaand slenteren honderden bezoekers onder de bomen langs de droge gracht, door de poterne en de kazematten. Ze zien foto’s, beelden, sieraden en schilderijen, lezen gedichten en luisteren naar audiovoorstellingen.

Inmiddels heeft Van ’t Rood de 250ste modeltekenavond voor Arteskunstenaars georganiseerd. Het bestuur is grotendeels overgegaan in handen van professionals die, anders dan de meeste kunstenaars, weten wat besturen is. Er staan verschillende spannende manifestaties gepland voor de nabije toekomst. Typisch Artes: solistische en eigenwijze kunstenaars die samen een spoor trekken door de Bussumse samenleving. Nutteloos? Vast. Want wie in het nut blijft steken, zal nooit opstijgen.

* Bron: Dorp met de groene Spieghel, 150 jaar Bussum (Joan Bruineman-Kaarsgaren & C.D. van Vliet, 1966, uitg. De Boer)